زنانی که فراموش شدند

لیزه مایتنر
Lise Meitner_resize
گرچه شکافت هسته‌ای در جهان دانش غوغایی به پا کرد، ولی کمتر کسی امروزه به یاد می‌آورد که یکی از نخستین کسانی که در کشف آن موثر بود، فیزیکدان اتریشی لیزه مایتنر بود. وی که با همکاری اوتو هان، در مقاله‌ای به توصیف و توضیح مفهوم شکافت هسته‌ای پرداخته بود اما، برای به رسمیت شناخته شدن راه دشواری در پیش داشت. گرچه اوتو هان برای این کار به دریافت جایزه نوبل شیمی مفتخر شد اما نامی از لیزه مایتنر به میان نیامد و حتی هان، اشاره‌ای به همکاری و زحمات وی نکرد. این رفتار سبب شد لیزه دیگر به همکاری با اوتو هان نپردازد.
مایتنر کسی بود که اشاره کرد هنگام بمباران اورانیوم با نوترون‌ها، ذرات باریوم به وجود می‌آیند. این نظر که از سوی وی به همکارانش اعلام شد، انقلابی در دنیای شیمی بر انگیخت. وی همچنین به این نتیجه رسید عناصر سنگین‌تر از اورانیوم به صورت طبیعی وجود ندارند و شکافت هسته‌ای می‌تواند مقادیر زیادی انرژی آزاد کند.
کمیته نوبل عدم اهدای جایزه‌ی نوبل شیمی به وی را «اشتباه» خوانده است. لیزه مایتنر پس از جنگ جهانی دوم لقب ”مادر بمب اتمی“ را دریافت کرد. اکنون عنصر 109 جدول تناوبی، به افتخار این زن، مایتنریوم نامیده می‌شود.

هنریتا لیویت
Henrietta Leavittb_resize
گرچه به احتمال زیاد، نام هنریتِا لیویت به گوش خیلی از ما نخورده است، اما کشفیات بسیار ارزش‌مند وی، زمینه‌ساز پیشرفت‌های مهم در فیزیک و نجوم شد. بدون دست‌آورد‌های وی، دانشمندانی همچون ادوارد هابل و دیگران، راه دشواری برای درک جهان باشکوه پیرامون ما داشتند.
کار هنریتا، مشاهده، اندازه‌گیری و دسته‌بندی ستارگان در رصدخانه‌ی هاروارد بود. این کار دقیق و خسته‌کننده، که امروزه بر عهده‌ی کامپیوترهای پیش‌رفته گذاشته می‌شود، در آن زمان یکی از معدود کارهای علمی بود که زیر نظر دانشمندان مذکر، برای زنان در نظر گرفته می‌شد. هنریتا پس از سال‌ها کار و مشاهده‌ی مداوم، به کشف الگویی از رابطه‌ی درخشندگی ستارگان و فاصله‌ی آن‌ها از ما، پی برد. این کشف در حقیقت ایده‌ی رابطه‌ی دوره‌-‌درخشندگی را پایه‌گذاری کرد که سبب شد تا دید منجمان و دانشمندان در مورد ابعاد و چگونگی کیهان تغییر کند. با این کشف، دیگر ستارگان، نقاط کوچک روشنی نبودند، بلکه هر یک از آن‌ها می‌توانستند کهکشانی باشند مملو از اجرام آسمانی!
دانشمدانی چون هابل و شِیپلی ایده‌ی وی را گسترش داده و تکمیل کردند، اما مقامات دانشگاه هاروارد از پذیرفتن نقش بسزای هنریتا لیویت در این رابطه سرباز زدند. هنریتا به فراموش‌خانه‌ی تاریخ پیوست تا در سال 1926، وی برای تلاش‌هایش کاندید دریافت جایزه‌ی نوبل شد اما پیش از آن درگذشت. هنریتا برای کار در رصدخانه‌ی هاروارد، تنها ساعتی 30 سنت دریافت می‌کرد.

استر لدربرگ
Esther Lederbergb_resize

لِدِربرگ میکروب‌شناس آمریکایی بود که از عمده دست‌آوردهای وی می‌توان به ابداع روش تکثیر همسان باکتریایی، انتقال ژن‌ها میان باکتری‌ها و کشف باکتری‌های عامل باروری اشاره کرد.
گرچه استر در این پژوهش‌ها به همراه همسر خویش نقشی یکسان و برابر داشت، اما در جایی که همسر او، جاشوا لدربرگ، به خاطر این کشفیات به دریافت جایزه نوبل پزشکی نائل شد، از وی نامی به میان نیامد. روش وی برای کِشتِ همسان باکتریایی بسیار ساده ولی انقلابی بود. اما استر برای اثبات جایگاه علمی خود در زیست‌شناسی و ژنتیک، کار دشواری در پیش رو داشت. او حتی از سوی دانشگاه استنفورد تنزل درجه دریافت کرد ولی همسر وی، جاشوا، به مقام ریاست بخش ژنتیک دانشگاه استنفورد دست یافت. بیشتر تلاش‌های او به نام همسر وی شناخته شد و از استر کمتر نامی به میان می‌آمد. امروزه هیچ تردیدی در همکاری موثر وی در کشفیات انقلابی و اعجاب‌آور در زمینه‌ی علم ژنتیک، وجود ندارد.

وِرا روبن
verarubin1b_resize

زمانی که ورا روبن به یکی از اساتید خود اعلام کرد که در دانشگاه زنانه‌ی واسر پذیرفته شده است، استاد وی با میلی پاسخ داد: ”خیلی خوب است. فقط مواظب باش به حوزه‌ی دانش وارد نشوی!“
اما ورا از این جملات دلسرد نشد. هنگامی که وی نتوانست در دانشگاه پرینستون مدرک دکترای ستاره‌شناسی خویش را بگیرد (چون این رشته برای زنان ممنوع بود)، به دانشگاه جُرج تاون رفت و مدرک دکترای خویش را آنجا گرفت. روبن به همراه همکارش کِنِت فورد، از نخستین کسانی بود که مشاهده کرد ستارگان در مناطق حاشیه‌ای کهکشان‌ها، سرعت چرخشی همانند ستارگان مرکزی آن کهشکان دارند؛ کشفی که بسیار غیرِ منتظره می‌نمود؛ زیرا تصور می‌شد انرژی گرانشی مرکز کهکشان‌ها، سبب سریع‌تر شدن چرخش ستارگان خواهد شد.
مشاهدات ورا روبن، نظریات برخی از دانشمندان پیشین را تایید می‌کرد. ورا از مشاهدات خود چنین نتیجه گرفت که جرم ماده‌ی تیره در جهان ده برابر بیش از آنچه تصور می‌شد است و نود درصد جهان، از ماده‌ی تیره تشکیل شده است. اما نظریات وی با بی اعتنایی و انتقادات دانشمندان دیگر روبرو شد و گرچه وی شواهد و دلایل معتبری ارائه نمود، اما آن‌ها چندان جدی گرفته نشدند و محاسبات او را اشتباه خواندند.
خوشبختانه جامعه‌ی علمی سرانجام نظریات وی را پذیرفت زیرا همکار مذکر وی، آن‌ها را تایید کرد. هنوز برای این کشف خارق‌العاده، جایزه‌ی نوبلی به ورا روبن تعلق نگرفته است.

وو جین-شیونگ
Chien Shiung Wu_resize

وو که یک فیزیک‌دان آمریکایی چینی‌تبار بود، در ”پروژه‌ی منهتن“ بر روی توسعه‌ی بمب اتم کار می‌کرد. یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای وی، کشفی بود که قوانین پذیرفته شده‌ی جهان دانش تا آن زمان را، دگرگون ساخت.
وو و همکارانش برای اثبات عدم قطعیت اصل حفظ توازن تلاش می‌کردند. این اصل، در واقع روشی پیچیده برای توصیف تعادل و توازن میان ذرات است، به گونه‌ای که همسان یک ذره، رفتاری کاملا مشابه خود آن ذره را از خود نشان خواهد داد.
وو با استفاده از آزمایش‌هایش روی کُبالت 60، ثابت کرد که این اصل اشتباه است و یک ذره، می‌تواند از خود الکترون رها سازد بدون آنکه ذره‌ی همتای وی، تمایلی به این کار داشته باشد. مشاهدات وی، ”اصل برابری“ را پس از سی سال تغییر داد. همکاران وو، شن نینگ ینگ و تسونگ دائو لیاما، در پژوهش‌های خود به نام وی اشاره‌ای نکردند و افتخار این کشف و دریافت جایزه‌ی نوبل نصیب ایشان شد، گرچه این مشاهدات و آزمایش‌های وو بود که اساسا رد این قانون را امکان‌پذیر ساخته بود.

آیدا نوداک
Ida Tacke_resize

پیشرفت‌های چشم‌گیری در زمینه‌ی فیزیک اتمی و شیمی، مدیون تلاش‌های این زن دانشمند آلمانی هستند. دستاوردهایی که تا مدت‌ها نادیده گرفته شدند، تا سرانجام دوباره توسط مردان دانشمند کشف شدند!
آیدا نوداک، کاشف دو عنصر رنیوم و مازوریوم (تکنسیوم) بود که مندلیف آن‌ها را در جدول تناوبی خود پیش‌بینی کرده بود. البته عنصر مازوریم (که نخستین عنصر مصنوعی ساخت بشر است) چنان ناپایدار بود که اشارات آیدا به آن نادیده گرفته شد.
آیدا همچنین، نخستین دانشمندی بود که به ”شکافت هسته‌ای“ اشاره کرد. پژوهش‌های وی که به فرایندهای اساسی شکافت هسته‌ای اشاره می‌کنند نیز در زمان خود نادیده گرفته شدند و پنج سال بعد، لیزه ماینتنر و اوتو اشترن آن را گسترش دادند. او بر اساس نظریات انریکو فِرِمی، به اثبات وجود عناصر بالاتر از اورانیوم پرداخت و توضیح داد چگونه هنگامی که ذرات توسط نوترون‌ها بمباران می‌شوند، در هم شکسته و انرژی بزرگی آزاد می‌سازند. وی سه بار کاندید دریافت جایزه نوبل شد اما پژوهش‌ها و دستاوردهای وی تا سال 1940، تقریبا نادیده انگاشته شد.

نتی استیونس
Nettie Stevensb

این نسل‌شناس آمریکایی که دانش‌آموخته‌ی دانشگاه استنفورد بود و در رشته‌ی ژنتیک فعالیت می‌کرد، در دوران جوانی از خود هوش و نبوغ بسیاری نشان داد، و در واقع اساس دانش تعیین جنسیت توسط کروموزوم‌های x و y، توسط نِتی استیونس و همکارش ادموند بیچر ویلسون ریخته شد، اما این تامس مورگن استاد راهنمای وی بود که به خاطر این کشف، به دریافت جایزه‌ی نوبل مغتخر شد. مورگن بعدها در گفتگویی با مجله‌ی دانش گفت که نتی استوینس در جریان پژوهش‌ها، بیشتر نقش یک تکنیسین را داشته تا پژوهش‌گر، امری که به گمان بسیاری خلاف واقع است. نتی استوینس با مشاهدات و کشفیات خود، افق نوینی در دانش نسل‌شناسی گشود و از نخستین کسانی بود که به توصیف تعیین جنسیت نر و ماده بر اساس چینش کروموزوم‌ها پرداخت.

سیسیلیا پین
Cecilia Payne_resize

سیسیلیا پین دختر باهوش بریتانیایی بود که در 19 سالگی، در دانشگاه کمبریج پذیرفته شد و در زمینه‌های گیاه‌شناسی، فیزیک و شیمی تحصیل کرد، تحصیلاتی که برای بانوانِ آن زمان، به دریافت هیچ مدرک دانشگاهی منجر نمی‌شد. اما سیسیلیا که به نجوم علاقمند شده بود، به دانشگاه رِد‌کلیف رفت و در آنجا نخستین زنی شد که به مدرک دکترای ستاره‌شناسی دست یافت.
او که دکترایش را در سن 25 سالگی و پس از انتشار 6 مقاله‌ی علمی درخشان دریافت کرده بود، پژوهش‌هایش را بر این امر متمرکز کرد که ستارگان از چه ساخته شده‌اند. در آن زمان، چنین موضوعی بسیار مبهم بود. اما هنری نوریس راسل، دانشمندی که مسئول بررسی پژوهش‌های وی بود، او را مجاب کرد که در این زمینه چیزی منتشر نکند زیرا دستاورد‌های وی در این زمینه، با استاندارد‌های علمی آن زمان مطابقت نداشت. البته چهار سال بعد، آقای راسل خود در مقاله‌ای به عنوان خورشید از چه ساخته شده‌است، به نتایج کاملا مشابه سیسیلیا پین رسید و به این افتخار نائل شد که برای نخستین بار به چگونگی ساختار ستارگان دست یافته است.
سیسیلیا سال‌ها بعد به جایزه‌ی افتخاری ”هِنری نوریس راسل“ دست یافت: برای کشفیاتی که در واقع خود وی برای نخستین بار انجام داده بود. نام وی تقریبا از کتاب‌های علمی آن زمان محو شد.

جاسلین بِل برنل
Jocelyn Bell Burnell_resize

جاسلین که از کودکی با خواندن کتاب‌های پدرش به نجوم علاقه پیدا کرده بود، مدرک کارشناسی خود در زمینه‌ی فلسفه‌ی طبیعی را از دانشگاه گلاسکو و مدرک دکترای خود را از کمبریج دریافت کرد.
او که زیر نظر استاد خود، آنتونی هیوویش درباره‌ی کوازارها (اختر‌وَش‌ها) پژوهش می‌کرد، نخستین کسی بود که متوجه نشانه‌های ثابت و مشخصی شد که از منبعی در فضای بی کران منتشر می‌شدند. این نشانه‌ها، شبیه هیچ‌یک از علائمی که تا آن زمان از فضای کیهانی به ما می‌رسید، نبودند. کشف این علایم، که بعدها تَپ‌اختر (پولسار) نامیده شدند و منبع ایجاد آن‌ها ستارگان نوترونی در حال چرخش سریع هستند، جایزه‌ی نوبل را برای آنتونی هیوویش و همکارش در سال 1974 به ارمغان آورد؛ و مشاهده و کشفیات جاسلین به سادگی نادیده گرفته شد. اکنون به روشنی نقش این زن در کشف و مشاهده‌ی تَپ‌اختر‌ها، در جهان دانش پذیرفته شده است.

رُزالیند فرنکلین
Rosalind Franklin_resize

بسیاری از ما نام واتسون و کریک به گوشمان آشناست: دو دانشمندی که به خاطر کشف ساختار دی‌ ان ای شهره‌ی آفاقند و جایزه‌ی نوبل را هم دریافت کردند. اما شاید بسیاری از ما ندانیم که اساس کار این دو، یاد‌داشت‌هایی بوده است از زنی که کمتر از وی سخنی به میان می‌آید: رزالیند فرنکلین.
رُزالیند در سن 33 سالگی، مشغول کار روی پژوهش منتشر نشده‌ای بود که اساس دانش زیست‌شناسی را دگرگون می‌ساخت. او در سال ۱۹۵۱ کارش را در کالج کینگز لندن آغاز کرد، جایی که در آن تا مرز جدا‌سازی اشعه‌ی ایکس در برخورد با ملکول DNA پیش رفت. وی به این نتیجه رسیده بود که ملکول دی ان ای، از دو زنجیره تشکیل شده است و ساختاری فسفاتی-قندی شبیه ستون فقرات دارد.
اما چیزی که او نمی‌دانست این بود که همکاران مرد وی، نسخه‌ای از تصویر آزمایش اشعه‌ی ایکس و نیز نسخه‌ای از پژوهش‌های وی را در اختیار واتسون و کریک قرار داده بودند. آن دو، از پژوهش‌های بنیادی فرنکلین استفاده کردند تا مقاله‌ی معروف خود در مورد ساختار دی ان ای را به سال 1953 به چاپ برسانند و تنها در توضیح کوچکی، از فرنکلین نام بردند. واتسون حتی فرنکلین را متقاعد کرد تا پژوهش خود را پس از چاپ مقاله‌ی ایشان به چاپ برساند، که در واقع شکلی از تایید نظریه‌ی آن دو را به خود گرفت.
رُزالیند به سال 1958 در سن 38 سالگی در اثر سرطان درگذشت، و چهار سال بعد کشف ساختار دی ان ای که بر اساس یافته‌های وی صورت گرفته بود، جایزه‌ی نوبل را برای کاشفانش به همراه آورد… و امروزه دیگر کمتر کسی رُزالیند را به یاد می‌آورد.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s

%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: